Diyarbakır Sanat Merkezi

Diyarbakır Sanat Merkezi (DSM), 2002 yılında sivil toplum alanında faaliyet yürüten Anadolu Kültür bünyesinde hayata geçirilmiş köklü bir bağımsız kültür ve sanat merkezidir. Merkezin kuruluşu, Diyarbakır’daki kültürel yaşamı hareketlendirmek, yerel sanatçıların özgün projelerini geliştirebilecekleri ve toplulukla buluşturabilecekleri ortak bir üretim zemini açmak gayesiyle gerçekleşmiştir. Aynı zamanda sanatseverlerin nitelikli, çoğulcu ve erişilebilir kültür sanat etkinliklerine doğrudan dahil olabileceği kamusal bir karşılaşma alanı tasarlanmıştır. Kuruluş döneminde merkez, faaliyetlerine kentin Dağkapı semtinde konumlanan ve Diyarbakır’ın ilk modern alışveriş merkezi niteliğini taşıyan Diyar Galeria’nın zemin katındaki yerleşkesinde adım atmıştır. Diyarbakır Sanat Merkezi, kurulduğu ilk günden itibaren kentin zengin tarihsel ve sanatsal potansiyelini hem Türkiye’nin diğer şehirlerindeki kültür aktörleriyle hem de uluslararası sanat kurumlarıyla buluşturan çift yönlü bir etkileşim köprüsü görevini üstlenmiştir.

Merkezin kurumsal serüveni, kentin değişen dinamikleriyle birlikte zaman içinde çeşitli dönüşümlerden geçmiştir. İlk on yıllık faaliyet dönemi boyunca düzenli aylık programlar, sergiler, atölyeler ve panellerle istikrarlı bir takvim yürüten kurum, 2009 yılında mekânındaki kapsamlı kütüphane koleksiyonunu Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi bünyesinde kurulan Mehmed Uzun Kent Kütüphanesi’ne devretmiştir. 2011 yılından itibaren ise çalışma eksenini özellikle genç nesilleri içine alan kolektif sanatsal üretim modellerine, kültürel haklara, belgesel sinema, fotoğraf ve bağımsız edebiyat projelerine odaklamıştır. Diyarbakır Sanat Merkezi ekibinde Proje Koordinatörü olarak Özkan Küçük görev yapmaktadır. Disiplinlerarası projeler üreten merkez, Diyarbakır’ın sanatsal hafızasında kolektif üretim alanları açarak çalışmalarına devam etmektedir.

Program ve Sunulanlar

Diyarbakır Sanat Merkezi, program yapısını tek bir sanat dalıyla sınırlamayan, disiplinlerarası ve etkileşimli bir içerik modeli üzerine kurmuştur. Merkezin sunduğu etkinlikler; güncel sergilerden yaratıcı atölyelere, tematik film gösterimlerinden derinlikli panel ve söyleşilere, performans sanatlarından anma konserlerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Web sitesi üzerinden incelenebilen kurumsal arşiv, merkezin kente kazandırdığı çok katmanlı üretimleri belgelerken, yürütülen projeler yerel ve uluslararası ortaklıklarla zenginleşmektedir.

Program takviminde öne çıkan temsilî başlıklar ve uzun soluklu çalışma alanları şu şekildedir:

• Sinema ve Gösterim Programları: Merkez bünyesinde 2004-2008 yılları arasında faaliyet gösteren Avrupa Sineması, kente bağımsız bir film izleme kültürü kazandırmıştır. 2003 yılından itibaren periyodik olarak toplanan Diyarbakır Sinema Kulübü ise sinemaseverlere bağımsız tartışma ve üretim imkânı sağlamaktadır. Yakın dönemde Mordem Sanat Merkezi işbirliğiyle düzenlenen "Nehre Su Taşımak: 20. Yılında Anadolu Kültür Belgesel Gösterimi ve Söyleşi" etkinliğinde, çalışanların anlatımı üzerinden kurumun 20 yıllık serüveni ve kentin kültürel dönüşümü izleyiciyle buluşmuştur.
• Edebiyat ve Çeviri Etkinlikleri: Lîs Yayınevi ve Wêjegeh Amed | Diyarbakır Edebiyat Evi yürütücülüğünde, DSM ortaklığıyla 21-30 Ekim 2022 tarihlerinde gerçekleştirilen 4. Diyarbakır Karşılaştırmalı Edebiyat Günleri; atölye, söyleşi ve film gösterimlerini bir araya getirmiştir. Bu süreklilik, 2003'ten bu yana bağımsız buluşmalarla yürütülen Kürtçe ve Türkçe Okuma Kulüpleri ile desteklenmektedir.
• Sahne Sanatları ve Uygulamalı Atölyeler: 20-22 Eylül 2022 tarihlerinde düzenlenen Bread and Puppet Tiyatrosu Diyarbakır Atölyesi kapsamında katılımcılar Mordem Sanat'ta ucuz kukla yapımı, gösteri teknikleri ve Cantastoria anlatım yöntemini deneyimlemiş; çalışma Suriçi'nde Rengarenk Umutlar Derneği ortaklığındaki çocuk buluşmasıyla tamamlanmıştır.
• Bölgesel Destek Projeleri: Goethe-Institut, Hollanda Büyükelçiliği, İsveç Başkonsolosluğu ve Fransız Kültür Merkezi öncülüğünde, İKSV ve Anadolu Kültür işbirliğiyle yürütülen "Kültür için Alan" projesinin (2018-2022) Diyarbakır ve çevre iller koordinatörlüğünü DSM üstlenmiştir. Proje edebiyat, fotoğraf, video, konser ve sergi alanlarında yerel aktörlere alan açmıştır.

Merkezin tarihsel arşivinde 2004 tarihli "Koçerler" sergisi, 2007 yılındaki "Dijital Fotoğraf Üzerine" atölyesi, Haziran 2004'te sahnelenen "Kasım ile Nasır" performansı ve 11 Ekim 2019'da düzenlenen "Aydınlık Sabahın Sesi, Gomidas 150 Yaşında" anma konseri gibi kentsel belleğe iz bırakan çalışmalar yer almaktadır.

Atmosfer ve Kimler İçin

Diyarbakır Sanat Merkezi, hiyerarşik kalıplardan uzak, bağımsız, kolektif ve dayanışma ruhunu önceleyen çoğulcu bir atmosfer sunar. Kurulduğu günden bu yana ticari kaygılardan bağımsız kalarak sanatçıların, araştırmacıların ve kent sakinlerinin eşit koşullarda bir araya geldiği katılımcı bir kamusal mecra kimliği taşımaktadır. Mekânın kültürel dokusu, yalnızca hazır bir sanatsal ürünü izlemeyi değil; fikir üretmeyi, tartışmayı ve kolektif üretim süreçlerine dahil olmayı teşvik eden samimi bir etkileşim zeminine dayanır.

Merkezin hitap ettiği kitle oldukça geniştir. Sanatseverler ve üretici sanatçılar için özgür bir ifade alanı oluştururken; araştırmacılar, sivil toplum temsilcileri ve kültür aktörleri için disiplinlerarası bir çalışma ağı sağlar. Özellikle 2011 sonrasında belirginleşen programatik vizyonla beraber gençler ve çocuklar için özel atölyeler geliştirilmiştir. Bread and Puppet atölyesinde olduğu gibi çocukların sanatsal ifadeyle tanışması ve gençlerin kolektif projelere yönlendirilmesi, merkezin sosyal kapsayıcılığını somutlaştırmaktadır.

Mekânın en belirleyici niteliklerinden biri, yerel kültürel çoğulluğa ve çok dilliliğe tanıdığı alandır. Kurumun internet sitesi Türkçe, Kürtçe ve İngilizce dillerinde üç dilli bir yayın politikası izlerken, bünyesinde yer alan Kürtçe ve Türkçe Okuma Kulüpleri edebiyatseverlerin kendi dillerinde derinlemesine okumalar ve müzakereler yapabilmesine olanak tanımaktadır. Kürtçe edebiyata ve çok dilli kültürel üretime düzenli alan açan bu işbirlikleri, merkezin kentin kültürel kimliğiyle kurduğu bağı perçinler. Nitekim web sitesinde aktarıldığına göre Diyarbakır Sanat Merkezi, henüz beşinci faaliyet yılındayken, 2007 yılında "Türkiye’nin kültür hayatına en fazla katkıyı sağlayan adresler" arasında gösterilmiştir. Sanat odaklı bir diyalog kurmak isteyen herkes için merkez, kentin ortak paydada buluşan düşünce vahası niteliğindedir.

Konum ve Pratik Bilgiler

Diyarbakır Sanat Merkezi’nin kentsel konumlanışı, Diyarbakır’ın yakın dönem ticari ve kamusal tarihine tanıklık eden önemli bir noktada başlamıştır. Merkez, faaliyetlerine Dağkapı semtinde yer alan ve Diyarbakır’ın ilk alışveriş merkezi olma özelliğini taşıyan Diyar Galeria’nın zemin katındaki yerleşkesinde adım atmıştır. Dağkapı’daki bu merkezî başlangıç, kurumun kentin her kesimiyle doğrudan temas kurmasını kolaylaştırmış ve şehrin kültürel güzergâhında tanınan bir buluşma noktası haline gelmesini sağlamıştır.

Kurumun idari ve iletişimsel süreçleri Diyarbakır yerelinden yürütülmektedir. Ziyaretçiler ve kültür projeleri için işbirliği geliştirmek isteyen aktörler merkeze (0412) 228 94 00 numaralı telefon hattı üzerinden doğrudan ulaşabilmektedir. Dijital iletişim ve proje başvuruları için kurumsal e-posta adresi [email protected] olarak belirlenmiştir. DSM, çalışmalarını tekil bir mekânla sınırlı tutmayıp Diyarbakır genelinde Mordem Sanat ve Wêjegeh Amed gibi kültür-sanat kurumlarıyla ortak mekânsal paylaşımlar üzerinden de hayata geçirmektedir.

Kurumsal ağ açısından merkez, Anadolu Kültür çatısı altında İstanbul’daki Depo ve 2005-2009 yılları arasında faaliyet gösteren Kars Sanat Merkezi ile kardeş merkez bağlamında ortak bir kurumsal hafızayı paylaşmaktadır. Etkinlikleri düzenli olarak takip etmek isteyenler için merkezin web sitesi üzerinden e-bülten kaydı oluşturulabilmektedir. Türkçe, Kürtçe ve İngilizce dillerinde yayın yapan resmi internet sitesi, aynı zamanda merkezin geçmiş sergi, söyleşi, konser ve film gösterimlerinin dökümünü içeren kapsamlı bir dijital arşiv sunmaktadır. Ziyaret ve etkinlik katılımlarından önce program detaylarının ve gösterim adreslerinin bu iletişim kanalları ve bültenler üzerinden doğrulanması pratik bir kolaylık sağlamaktadır.

Mio Açısından: Buluşma ve Etkinlik

Mio topluluğunda "Diyarbakır’da kültür ve sanatın nabzını nerede tutabilirim?" ya da "Kentte bağımsız düşünce ve üretim odaklı nasıl bir buluşma noktası bulabilirim?" sorusunu soranlar için Diyarbakır Sanat Merkezi en somut yanıtlardan birini sunar. Kurumun resmi sloganı olan "22 Yıl 1000 Etkinlik" ifadesi, buranın gelip geçici bir heves değil, çeyrek asra yayılan derin bir kurumsal birikim olduğunu gösterir. Mio kullanıcıları için burası, salt bir vakit geçirme alanı olmanın ötesinde, entelektüel karşılaşmaların ve kentsel sanat hafızasının kalbine yapılan nitelikli bir ziyarettir.

Mekânın sunduğu deneyim, özellikle kolektif öğrenmeye ve fikir alışverişine değer veren profil için biçilmiş kaftandır. 2003 yılından beri süregelen Diyarbakır Sinema Kulübü toplantıları veya Kürtçe ve Türkçe Okuma Kulüpleri, kente gelen araştırmacılar, yerel sanatçılar ve üniversite gençliği için zengin tartışma zeminleri yaratmaktadır. 2004-2008 yılları arasındaki Avrupa Sineması geçmişinden devralınan sinema kültürü, belgesel gösterimleri ve film sonrası yönetmen/çalışan söyleşileriyle devam ettirilmektedir. Bu oturumlar, katılımcılara sahne arkasındaki üretim süreçlerini doğrudan tartışma olanağı tanır.

Görsel paylaşım ve içerik üretimi açısından değerlendirildiğinde DSM; Bread and Puppet kukla yapım atölyelerindeki zanaat anları, edebiyat günleri oturumları ve afiş arşivleriyle kendine has bir görsel kimlik vadeder. Dahası, 2018-2022 yılları arasında yürütülen "Kültür için Alan" projesinde Diyarbakır ve komşu kentlerin koordinasyonunu üstlenmiş olması, merkezin yerel sınırları aşan bölgesel bir kültür ağı sunduğunu kanıtlar. Mio üzerinden Diyarbakır rotası planlayan kültür meraklıları için merkez; çok dilli yapısı, arşiv derinliği ve sivil dayanışma kültürüyle rotanın merkezine yerleştirilmesi gereken temel bir duraktır.